Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk

Zamieszczone w książce Odczytywa­nie. Interpretacje utworów literackich w Olimpiadzie Literatury i Języka Pol­skiego znakomite analizy i interpre­tacje utworów (przede wszystkim wierszy) polskich twórców, a także – w szczególnej sytuacji – artystów, łączą nie tylko sferę teo­rii z praktyką badawczą, ale także wielość gałęzi literaturoznawstwa (np. wersologię, stylistykę, poetykę, genologię) z dziedzina­mi formalnie nieliteraturoznawczymi, ale stanowiącymi dla badań literackich niemal zawsze naturalny kontekst, wsparcie, uzu­pełnienie. Analiza utworu literackiego – znamienna, długo utrzymana mimo zmian programowych nazwa zajęć na mojej rodzi­mej uczelni – w praktyce oznaczała prze­cież poszukiwania także (a może i przede wszystkim) interpretacyjne i kontekstowe. Intencja tych zajęć była czytelna: analiza, wraz z opisem, zgodnie z kanoniczną propo­zycją Janusza Sławińskiego, nie jest wystar­czająca w procesie lektury, potem poznania, a wreszcie zrozumienia, stąd analiza i in­terpretacja to nie tyle etapy, ale wzajemnie konieczne, przenikające się poziomy oraz paradygmaty postępowania badawczego. Z dużym uproszczeniem można uznać, że analiza to przede wszystkim umie­jętność dostrzeżenia i nazwania, interpreta­cja zaś to sztuka umiejscowienia, sfunkcjo­nalizowania i przyporządkowania (w serii, w skali wartości, jakości). Traktowane łącz­nie są próbą zarazem warsztatu, intelektu czy nawet sprytu, jak i intuicji, wrażliwości, niezaspokojenia, głodu. Jak bardzo pojemne, jak bardzo zależne od siebie są to obsza­ry, dowodzi ogromna różnorodność prac, będąca skutkiem badawczych preferencji, metodologicznych nachyleń, ale też tempe­ramentu narracyjnego czy wręcz własnych ambicji literackich badacza. […] Analiza/interpretacja jest działaniem wieloetapowym i wielopoziomowym. Jest odpowiedzią na zaproszenie – i wędrówką, zbierającą i to, co ewidentnie widoczne, i to, co ledwie domyślne, ale i to, co błędne, po­rzucone… […] Analiza/interpretacja to zatem nie­przypadkowy szereg nieprzypadkowych pytań i działań, to stawianie koniecznych hipotez (od początku – do końca!), to próba odpowiedzi na zawsze ważne pytania, ale również pozostawienie niektórych z nich – także koniecznych i ważnych – bez roz­strzygnięcia. Bo pomimo powrotów do nich i pomimo próby zapełnienia luk – nie pod­dają się wyjaśnieniu; bo rozstrzygnięcie jest niemożliwe do jednoznacznego ustalenia. Utwór/tekst pozostanie tajemnicą, ponie­waż wyobraźnia twórcy jest odmienna od wyobraźni czytelnika. Ale także dlatego, że – z woli autora – nie wypada nadmiernie wy­pełniać własnymi treściami tego, co celowo „zaszyfrowane”, np. w inicjałach, w „iksach”, w trzech kropkach, co celowo pominięte. Oraz dlatego, że ekspresja i woltyżerska kre­atywność interpretatora, nieefektywna py­cha uzurpacji na nic się zdają wobec tego, co w utworze/tekście jest „wiedzą niewiedzy”.

Z recenzji prof. Małgorzaty Łukaszuk